Astma to przewlekła choroba, która najczęściej kojarzy się z zaburzeniami oddechowymi. Może być niebezpieczna. Silne napady astmy u dzieci zagrażają życiu i wymagają natychmiastowej pomocy. Jakie są główne objawy tej choroby? Jakie czynniki wpływają na rozwój astmy i jak wygląda jej leczenie u dzieci?

Rodzice dzieci chorujących na astmę muszą zmierzyć się z wieloma wyzwaniami. Podstawą jest odpowiednio dobrane leczenie i wyeliminowanie czynników drażniących z otoczenia. Rozpoznanie astmy u dzieci nie musi być wyrokiem. Odpowiednio prowadzona może przejść w stan remisji. Ale czy całkowite wyleczenie astmy jest możliwe?

Co to jest astma?

Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia, astma jest główną chorobą niezakaźną, dotykającą zarówno dzieci, jak i dorosłych. Powszechność astmy dziecięcej sprawia, że jest ona najczęstszą chorobą przewlekłą wśród niedorosłych pacjentów. Na całym świecie cierpi na nią ok. 300 mln osób. Z danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika, że liczba dzieci chorujących na astmę W Polsce szacowana jest na 5-10 proc. Najczęściej dotyka chłopców w wieku 6-10 lat.

Astma to przewlekły stan zapalny dróg oddechowych, a konkretnie oskrzeli. Jej główne objawy to duszność, świszczący oddech. Występują napady kaszlu w nocy, nad ranem albo pod wpływem różnych czynników wywołujących zaostrzenie astmy, np. wysiłku fizycznego albo alergenów. Choremu towarzyszy uczucie ściskania w klatce piersiowej. Ataki mogą trwać tylko przez kilka minut, ale bywa, że wydłużają się nawet do kilku godzin.

Za zaburzenia oddechowe przy astmie odpowiada nadreaktywność oskrzeli, które podczas napadu zbyt łatwo i szybko się kurczą. W wyniku stanu zapalnego ich błona śluzowa staje się obrzęknięta, a dodatkowo pojawia się duża ilość śluzu. W dłuższej perspektywie ten stan prowadzi do trwałego pogrubienia ścian oskrzeli. Zwężone oskrzela przy astmie wywołują utrudnienie w przepływie powietrza, powodując duszności, a podrażnienie receptorów obecnych w błonie śluzowej wywołuje kaszel.

Powszechność astmy dziecięcej wcale nie oznacza, że rodzice od razu wyłapują jej objawy. Astmę łatwo pomylić z wirusową infekcją dróg oddechowych. Problemy sprawia też odróżnianie alergii od astmy u dzieci.

Przyczyny astmy

Skoro powszechność astmy dziecięcej jest tak duża, jakie są jej przyczyny? Czynniki wpływające na rozwój astmy nie są do końca rozpoznane. Wśród przyczyn astmy dziecięcej na pierwszym miejscu wymienić należy alergiczny nieżyt nosa u pacjentów, którzy cierpią jednocześnie na nadreaktywność oskrzeli. To tzw. astma alergiczna u dzieci (choroba atopowa).

Co jeszcze zwiększa ryzyko astmy u dziecka? To predyspozycje genetyczne, zanieczyszczenia środowiska, niska waga urodzeniowa, stosowanie antybiotyków i paracetamolu oraz czynniki drażniące, takie jak wdychanie dymu papierosowego. Ponadto obserwuje się rozpoznanie astmy u dzieci otyłych, spożywających przetworzoną i niezdrową żywność oraz narażonych na stres. Istotnymi czynnikami wpływającymi na rozwój astmy są też bakteryjne i wirusowe infekcje dróg oddechowych. Taki rodzaj astmy, niezwiązanej z alergią, nazywamy nieatopowym.

Objawy astmy u dzieci

Początki astmy u dzieci to chociażby utrata apetytu, uczucie zmęczenia, bóle brzucha, unikanie aktywnych zabaw z rówieśnikami oraz nawracające przeziębienia i infekcje. Dzieci chorujące na astmę borykają się z dusznościami, które nasilają się np. po wysiłku fizycznym, ekspozycji na zimne powietrze lub kontakcie z alergenem. Bardzo charakterystyczne są wydłużenie fazy wydechowej i gwiżdżący, świszczący oddech u dziecka z astmą. Maluch skarży się na ucisk w klatce piersiowej, ma ataki kaszlu w nocy i nad ranem. Kaszel jest suchy, choć czasem towarzyszy mu odkrztuszanie gęstej, białej plwociny. Objawem astmy u dzieci jest też niepokój i próba znalezienia najwygodniejszej pozycji, która pozwoli złapać oddech. Początki astmy u dzieci mogą pojawić się już w okresie niemowlęcym, gdy pojawia się charakterystyczny świszczący oddech.

Czynnikami ryzyka wywołującymi astmę, ale i utrudniającym diagnozę choroby, są wirusowe infekcje dróg oddechowych. Jeśli astma przebiega dość łagodnie, łatwo pomylić ją z nawracającym zapaleniem oskrzeli. Jak więc poznać, czy mamy do czynienia z infekcją czy astmą u dziecka?

Przede wszystkim, gdy dziecko ma astmę, nie występuje gorączka, a w występujące w krwi wskaźniki stanu zapalnego (OB i CRP) są w normie. Istotne jest też odróżnianie alergii od astmy u dzieci. Napady astmy mogą być wywoływane przez czynniki alergizujące, ale charakterystyka tych chorób jest inna. Zwężone oskrzela przy astmie to trwała zmiana w układzie oddechowym. Alergia takich nieodwracalnych zmian nie wywołuje, ale częstość występowania astmy u osób cierpiących na alergię jest duża. Poza tym astma alergiczna u dzieci, wywołana antygenami, które trudno na co dzień wyeliminować ze środowiska chorego, np. takimi jak alergeny roztoczy kurzu domowego, ma cięższy przebieg niż u innych pacjentów. W przeciwieństwie do nieatopowej, astma alergiczna może objawiać się nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry czy zapaleniem spojówek. Odróżnianie alergii od astmy u dzieci może więc wymagać czasu i pogłębionej diagnozy.

Jaki lekarz ustala rozpoznanie astmy? W tej chorobie specjalizują się zarówno pulmunolodzy, jak i alergolodzy. Diagnostyka astmy u dzieci opiera się na wywiadzie zebranym od rodziców i badaniu przedmiotowym, w tym spirometrii, a jeśli nie da się jej wykonać, RTG klatki piersiowej oraz testy połączone z badaniem stężenia tlenu azotu w wydychanym powietrzu. Wykonuje się też testy alergiczne.

Co zaostrza objawy astmy?

Objawy astmy u dzieci mogą być łagodne albo silne. Co to oznacza? Jeśli atak trwa ponad godzinę, a zaburzenia oddechowe nie mijają, mówimy o zaostrzeniu astmy u dziecka. Taki stan może zagrażać życiu. Długi napad astmy u dziecka może wymagać wezwania pogotowia ratunkowego.

Nasilenie objawów astmy u dzieci może mieć różne przyczyny. Czynniki wywołujące zaostrzenie astmy to np.:

• wysiłek fizyczny,
• stres,
• czynniki drażniące takie jak dym tytoniowy czy smog,
• bakteryjne lub wirusowe infekcje dróg oddechowych
• kontakt z alergenem (w przypadku astmy alergicznej u dzieci),
• warunki pogodowe (np. nagła zmiana temperatury otoczenia).

Zaostrzenie astmy u dzieci za każdym razem może przebiegać inaczej, zarówno jeśli chodzi o nasilenie, długość, jak i częstotliwość objawów.

A czy da się z wyprzedzeniem rozpoznać zaostrzenie astmy u dzieci? Na szczęście tak. Rodzice dziecka z astmą powinni zaopatrzyć się w pikflometr. To niewielkie urządzenie, dzięki któremu można monitorować czynności układu oddechowego. Rodzice, których dziecko ma astmę mogą się też wyposażyć w domowy stetoskop, dzięki któremu będą mogli wcześnie wykryć świsty oddechowe. Dzięki obu tym urządzeniom można przewidzieć atak duszności nawet 2-3 dni wcześniej.

Istotna jest też obserwacja dziecka –czy na przykład miało do czynienia z alergenami wpływającymi na zaostrzenie astmy, czy zgłasza uczucie ucisku i łaskotania w klatce piersiowej, które to są pierwszymi objawami zaostrzenia astmy u dzieci.

Leczenie astmy u dzieci

Niestety, wyleczenie astmy jest niemożliwe. Istnieją jedynie metody łagodzące objawy choroby.

Leczenie astmy u dzieci opiera się na farmakoterapii i działaniach profilaktycznych. Unikanie czynników drażniących i sytuacji, które mogą wywołać atak pomogą w ograniczeniu napadów astmy u dzieci. Ważne jest również opracowanie planu działania w przypadku nagłej sytuacji. Poważne zaostrzenie astmy u dziecka wymaga bowiem zdecydowanej i spokojnej reakcji dorosłych. Dzieci chorujące na astmę bardzo stresują się zaburzeniami oddechowymi, a silne emocje tylko pogłębiają trudności ze złapaniem oddechu. To błędne koło.

Przed rodzicami dziecka z astmą stoi więc wiele poważnych wyzwań. Muszą nauczyć się rozpoznawać objawy zaostrzenia choroby, umieć opanować stres związany z napadem astmy u dziecka i zadbać o edukację najbliższego otoczenia: babci, dziadka czy nauczycieli. Rozpoznanie astmy u dzieci oznacza zmianę stylu życia całej rodziny. Potrzebna jest kontrola czynników środowiskowych. W przypadku choroby atopowej będzie to eliminacja antygenów wywołujących reakcję uczuleniową, np. alergenów roztoczy kurzu domowego, pyłków roślin, sierści zwierząt.

Leczenie astmy u dzieci zależy od rodzaju i nasilenia choroby. Odpowiednia terapia pomoże uniknąć poważnych powikłań, takich jak obturacyjna choroba płuc i może doprowadzić do długotrwałej remisji choroby.

W farmakologicznym leczeniu astmy stosuje się preparaty o działaniu doraźnym i długofalowym. Leki wziewne przy astmie można podzielić na dwa typy: takie, które rozszerzają oskrzela oraz steroidy, których celem jest zmniejszanie stanu zapalnego dróg oddechowych. Jeśli dziecko ma astmę trzeba być przygotowanym na ostre napady duszności i zawsze mieć od ręką lek ratunkowy. W jego aplikacji pomocny będzie inhalator. Ratunkowe leki wziewne przy astmie (β2-mimetyki) należy stosować wyłącznie doraźnie, w nagłych przypadkach i zgodnie z zaleceniami. Lekarz ustalający rozpoznanie astmy wdroży także przewlekłą terapię przeciwzapalną. To najczęściej glikokortykosteroidy, rzadziej leki antyleukotrienowe.

A czy w przypadku alergików istnieją jeszcze inne sposoby leczenia astmy? Niekiedy wprowadza się immunoterapię, czyli odczulanie. Jej celem jest zmiana reakcji organizmu na alergeny wpływające na zaostrzenie astmy i wytworzenie tolerancji immunologicznej.

Dzięki odpowiedniemu leczeniu dzieci chorujące na astmę mogą prowadzić aktywne życie.