Ospa wietrzna u dzieci w większości przypadków przebiega łagodnie i nie powoduje poważnych powikłań. To choroba, której bardziej powinni obawiać się dorośli, a zwłaszcza kobiety w ciąży. Ospa potrafi być jednak bardzo uciążliwa dla maluchów, głównie ze względu na swędzącą wysypkę. Wokół pielęgnacji zmian skórnych przy ospie wietrznej narosło wiele mitów. Podpowiadamy, jak najskuteczniej złagodzić nieprzyjemne objawy i pomóc dziecku choremu na ospę wietrzną.

Co to jest ospa?

Ospa wietrzna jest niezwykle zakaźną chorobą, typową dla wieku dziecięcego. Najczęściej zapadają na nią przedszkolaki. Chorobę wywołuje wirus VZV, którym można zarazić się tylko od ludzi. Jest on nie tylko przyczyną ospy wietrznej. Wywołuje także półpasiec. Wirus ospy wietrznej zostaje bowiem w uśpionej formie w nerwach czuciowych zakażonej osoby. Po wielu latach od przechorowania ospy może powodować wystąpienie objawów półpaśca.

Wirus ospy wietrznej jest bardzo zaraźliwy. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową. Przenoszenie ospy następuje nie tylko podczas kichania i mówienia. Wirus potrafi rozprzestrzeniać się nawet na odległość kilkudziesięciu metrów. Nie bez powodu ospę określa się więc jako „wietrzną” albo nazywa wietrzycą lub wiatrówką. Od dziecka z ospą wietrzną można zarazić się też poprzez kontakt z wydzielinami takimi jak ślina czy płyn z charakterystycznych dla ospy pęcherzy skórnych. Wystarczy więc dotknąć zabawek czy ubrań, z którymi miał kontakt chory. W Polsce do zarażenia ospą dochodzi najczęściej późną zimą i wczesną wiosną.

A po jakim czasie od zarażenia zaczyna się ospa? Symptomy choroby dają o sobie znać dość późno. Może upłynąć nawet od dwóch do niemal trzech tygodni od chwili zakażenia wirusem ospy wietrznej do momentu wystąpienia objawów.

Przebieg ospy wietrznej u dzieci jest zazwyczaj łagodny. Pojawiają się objawy podobne do przeziębienia. Później mamy do czynienia z wystąpieniem charakterystycznych krost. Na szczęście istnieje skuteczne leczenie ospy, dzięki któremu choroba może minąć łagodnie i bez powikłań.

Raz przebyta choroba, przeważnie daje odporność na całe życie. Żeby uniknąć zakażenia najlepiej zastosować szczepionkę na ospę wietrzną.

Objawy ospy u dzieci

Zarażenie ospą długo nie daje o sobie znać. Pierwsze objawy są niespecyficzne. Dziecko z ospą wietrzną początkowo może cierpieć z powodu bólu głowy, mięśni i stawów. Towarzyszy temu ogólne złe samopoczucie, nudności i słabszy apetyt. Mogą pojawić się gorączka i ból gardła. Na tym etapie objawy ospy u dziecka są więc podobne do przeziębienia.

Po kilku dniach od wystąpienia pierwszych symptomów, na ciele pojawia się charakterystyczna wysypka ospy wietrznej. To tzw. obraz gwiaździstego nieba – na ciele występują równocześnie różne formy zmian skórnych, przy czym po 4-5 dniach od początku wysypki nie powinny już powstawać nowe wykwity.

Wysypka ospy wietrznej najpierw atakuje głowę (także owłosioną skórę), tułów i ramiona. Później przenosi się na nogi. Może wystąpić na narządach płciowych, błonach śluzowych jamy ustnej i spojówkach. Krosty rzadko pojawiają się na dłoniach i stopach.

Plamki to pierwsze zauważalne zmiany skórne przy ospie wietrznej. Przekształcają się one w grudki, na których widoczne są pęcherzyki ospy wietrznej. Najpierw są wypełnione klarownym płynem surowiczym. Potem staje się on mętny. Po 2-3 dniach można zauważyć, że pęcherzyki ospy wietrznej przysychają i przekształcają się w krostki. Wraz z pojawieniem się strupów rozpoczyna się etap gojenia.

Przebieg ospy

Jak długo trwa ospa wietrzna? Zazwyczaj choroba ciągnie się przez trzy tygodnie. Ospa, choć zazwyczaj u dzieci przebiega łagodnie, jest bardzo dokuczliwa i zaraźliwa. Chory zakaża już na dwie doby przed tym, jak pojawią się zmiany skórne przy ospie wietrznej. Przestaje zarażać dopiero momencie, w którym wysypka ospy całkowicie przechodzi w ostatnią fazę, tj. gdy pęcherzyki zamieniają się w strupki. Warto o tym pamiętać i odpowiednio długo izolować dziecko, bo przenoszenie ospy jest bardzo proste. Ten, kto nie chorował, a ma nawet chwilowy kontakt z zakażonym dzieckiem, na pewno się zarazi.

Najbardziej uciążliwy jest świąd skóry. W czasie trwania ospy na ciele może pojawić się nawet 250-500 wykwitów. Dzieciom trudno powstrzymać się przed rozdrapywaniem krost. Pęcherzyki ospy wietrznej powinny same zaschnąć i odpaść. Ich rozdrapywanie, zwłaszcza w połączeniu z brakiem odpowiedniej higieny, może pozostawić nieestetyczne blizny na skórze albo wywołać nadkażenie bakteryjne.

Leczenie ospy u dzieci

Gdy zauważymy objawy ospy u dziecka należy udać się do lekarza. Z uwagi na dużą zaraźliwość choroby, przed wizytą trzeba poinformować pediatrę o naszych podejrzeniach. Nie można dopuszczać do rozprzestrzeniania się wirusa ospy wietrznej. Najlepiej, gdy chore dziecko nie będzie czekało w poczekalni z innymi osobami.

Czy istnieje skuteczne leczenie ospy? Jedyne, co można zrobić, to obniżać gorączkę i złagodzić świąd. Leczenie ospy u dzieci przebiega jedynie objawowo. Lekarz może przepisać doustne i miejscowe środki przeciwhistaminowe i, jeśli to konieczne, leki uspokajające. Pamiętajmy, żeby na ospę u dzieci nie stosować ibuprofenu, który zwiększa ryzyko zakażenia zmian skórnych, i oczywiście nie podawać aspiryny.

Dziecko z ospą wietrzną powinno pozostać w domu do momentu aż przestanie zarażać. Zaleca się odpoczynek i nawadnianie.

U noworodków, dzieci z zaburzeniami odporności lub cierpiących na przewlekłe choroby skóry skuteczne leczenie ospy jest trudniejsze. Choroba może mieć groźny przebieg i wymagać hospitalizacji, podania leków przeciwirusowych lub immonuglobuliny.

Wśród rodziców panuje wiele sprzecznych opinii co do miejscowego leczenia zmian skórnych przy ospie wietrznej. Do niedawna bardzo popularnym specyfikiem była gencjana. Posmarowane nią pęcherzyki ospy wietrznej co prawda wysychają, ale ponieważ płyn zabarwia skórę na fioletowo, trudno zauważyć, jak goją się pęcherze. Poza tym stosowanie gencjany sprzyja zakażeniom drobnoustrojami. Przykrywanie pęcherzyków ospy wietrznej ogranicza bowiem dostęp powietrza. Jako alternatywę dla gencjany wielu rodziców stosuje więc pudry i papki, zapominając o tym, że pod warstwą specyfiku tworzy się dobre środowisko do rozwoju bakterii. Te preparaty dają złudne uczucie łagodzenia świądu. Po chwilowej uldze powodują uczucie ściągnięcia.

Skórne objawy ospy u dziecka najlepiej odkażać środkami na bazie oktenidyny. Dziecku z ospą wietrzną można ulżyć, smarując krosty łagodzącymi żelami przeciwhistaminowymi.

Niezwykle istotne jest też zachowanie odpowiedniej higieny. Czy to oznacza, że dziecko z ospą można kąpać? Oczywiście, że tak. Jest to wręcz konieczne. Pamiętajmy tylko o tym, żeby do mycia nie używać gąbki i zadbajmy o miękki ręcznik, który nie spowoduje uszkodzenia pęcherzy. Dobrym pomysłem jest jasnoróżowa kąpiel z dodatkiem dobrze rozpuszczonego nadmanganianu potasu. Na ospę u dzieci można zastosować też nasiadówki z dodatkiem rumianku – w przypadku, gdy wysypka wystąpiła na narządach płciowych.

Jak jeszcze pielęgnować dziecko z ospą wietrzną? Podstawa to obcięcie maluchowi paznokci, tak, aby nie mógł rozdrapywać krostek np. w czasie snu. Jeśli swędzenie jest trudne do opanowania, można założyć na noc rękawiczki.

Czasami wysypka ospy wietrznej pojawia się na błonie śluzowej gardła, przez co dziecko nie ma apetytu. Należy wówczas przejść na płynną dietę. Dziecku choremu na ospę wietrzną lepiej nie podawać wyrazistych w smaku papek i napoi, które mogłyby dodatkowo podrażnić gardło.

Wrodzona ospa wietrzna u dzieci

Zachorowanie na ospę w ciąży stanowi duże zagrożenie dla matki i rozwijającego się płodu. U kobiety może doprowadzić do poważnych powikłań, w tym do zapalenia płuc, a u dziecka spowodować wady wrodzone.

Kiedy ospa w ciąży jest szczególnie niebezpieczna? Najgorsze jest zakażenie w 13.-20. tygodniu. Może skutkować zespołem ospy wrodzonej u noworodka. Aż 30 proc. takich przypadków niestety kończy się śmiercią w pierwszych miesiącach życia dziecka. Wrodzona ospa wietrzna u noworodka charakteryzuje się obecnością blizn na skórze i niską masą urodzeniową. Kończyny dziecka mogą być niedorozwinięte, a ponadto mogą wystąpić zaburzenia czynności jelit i pęcherza, zaćma czy upośledzenie umysłowe. Dlatego kobiety planujące ciążę, które nie przechodziły zarażenia ospą, powinny poddać się szczepieniu.

Gdy kobieta w ciąży podejrzewa u siebie zarażenie ospą, powinna niezwłocznie zgłosić się do lekarza. W ciągu maksymalnie 96 godzin od kontaktu z chorym kobieta powinna otrzymać immunoglobuliny. Zabezpieczy ją to przed ciężkim przebiegiem ospy wietrznej, ale niestety nie uchroni przed wrodzoną ospą wietrzną u płodu.

Dobra wiadomość jest taka, że niekiedy przebieg ospy wietrznej odbywa się niezauważalnie. Może się więc okazać, że ciężarna w przeszłości przechodziła chorobę, nie wiedząc o tym. Aby to zbadać, wystarczy wykonać pomiar przeciwciał IgG przeciwko VZV.

Powikłania po ospie

Nawet gdy przebieg ospy wietrznej był łagodny, mogą wystąpić powikłania. Jak już była mowa wcześniej, brak higieny i rozdrapywanie pęcherzy mogą skutkować zakażeniami. Skórne powikłania ospy wietrznej u dzieci to najczęściej nacieki zapalne i ropnie. Wtórne bakteryjne zakażenia skóry mogą jednak skończyć się ciężkim bakteryjnym zapaleniem płuc.

Wśród powikłań ospy wietrznej u dzieci występują także te o charakterze neurologicznym. Ospa wietrzna może wywołać zapalenie mózgu, móżdżku i opon mózgowo-rdzeniowych.

Ospa wietrzna osłabia odporność organizmu na długie tygodnie. Tworzy to doskonałe warunki do rozwoju innych infekcji. Powikłania ospy wietrznej u dzieci i dorosłych to więc także infekcje dróg moczowych, ucha, układu oddechowego. Rzadko występują problemy kardiologiczne, ale jeśli już, to są poważne, np. tachykardie komorowe i zapalenie mięśnia sercowego.

Ryzyko wystąpienia powikłań zwiększa się z wiekiem. Najczęściej dotykają one nastolatków i dorosłych. Mimo to nie można bagatelizować ospy u dzieci. Nawet z pozoru błahe wystąpienie wykwitów ospy w jamie ustnej może skończyć się odwodnieniem, spowodowanym odmową przyjmowania płynów.

Czy warto więc zastosować szczepionkę na ospę wietrzną? Tak, zwłaszcza, że to bardzo zakaźna choroba. Trudno przewidzieć, czy wystąpią powikłania ospy wietrznej u dzieci i jaki będą miały przebieg. W Polsce szczepionka na ospę wietrzną nie jest obowiązkowa, ale zalecana. Można ją podać nawet do 72 godzin po kontakcie z wirusem. Powinny ją przyjąć zwłaszcza dzieci z obniżoną odpornością i przebywające w skupiskach, takich jak żłobki i przedszkola. Szczepionka na ospę wietrzną w 95 proc. chroni przed zachorowaniem.