Zapalenie płuc to choroba, która spędza sen z powiek wielu rodzicom. Może mieć gwałtowny przebieg, albo, zwłaszcza u najmłodszych dzieci, nie dawać żadnych szczególnych objawów poza osłabieniem. Zapalenie płuc wiąże z ostrym zakażeniem dolnej części układu oddechowego, a jego powikłania są bardzo poważne.

Jak rozpoznać tę chorobę? Co robić, gdy dziecko ma zapalenie płuc? Jakie są sposoby leczenia i profilaktyki?

 Zapalenie płuc u dziecka i niemowlaka – przyczyny

U dzieci zapalenie płuc zazwyczaj następuje wskutek zakażenia wirusowego, bakteryjnego lub wirusowo-bakteryjnego. To jednak nie wszystko. Spotyka się także zapalenie płuc wywołane infekcją grzybiczą lub obecnością pasożytów.

Chorobę najciężej przechodzą dzieci w wieku poniżej pięciu lat i wcześniaki. Dzieje się tak ze względu na to, że układ odpornościowy maluchów jest jeszcze niedostatecznie wykształcony i trudno mu poradzić sobie z drobnoustrojami. Warto dodać, że za czynniki ryzyka uważa się przede wszystkim płeć męską, częste infekcje dróg oddechowych, problemy o charakterze immunologicznym, a także przewlekłe choroby i wady rozwojowe układu oddechowego i układu krążenia czy niedożywienie.

W etiologii zapalenia płuc znaczenie ma wiek pacjenta. Jakie są więc najczęstsze przyczyny zapalenia płuc u niemowląt? W okresie noworodkowym do zakażenia może dojść przez łożysko albo po kontakcie z bakteriami obecnymi w kanale rodnym matki. To tzw. wrodzone zapalenie płuc. Przypadki bakteryjnego zapalenia płuc są spotykane u małych dzieci, do 3. miesiąca życia.

Co natomiast wywołuje zapalenie płuc u starszych dzieci? Otóż, główną przyczyną zachorowań w grupie wiekowej od 4. miesiąca do ok 4. roku życia są wirusy. Późna jesień i zima w Polsce to czas, kiedy notujemy najwięcej przypadków zapalenia płuc.

U dzieci w wieku od 5 do 15 lat za większość przypadków choroby odpowiadają bakterie. To najczęściej zakażenia pneumokokowe. Co czwarte zakażenie w tej grupie wiekowej jest zakażeniem bakteryjno-wirusowym.

Objawy zapalenia płuc u dzieci i niemowląt

Rodzice, którzy chcą dobrze zadbać o zdrowie swojej pociechy często zastanawiają się: jak rozpoznać zapalenie płuc? Ogólnie rzecz ujmując, trzeba zwrócić uwagę na takie objawy jak: kaszel, gorączka, przyspieszony oddech i zapadanie się przestrzeni międzyżebrowej. W bakteryjnym zapaleniu płuc najczęściej pojawią się: gorączka, dreszcze, duszność, a kaszel początkowo będzie suchy, z czasem przejdzie w mokry. Warto zwrócić uwagę również na objawy takie jak bóle w klatce piersiowej czy bóle brzucha.

Jeśli natomiast mamy do czynienia z infekcją wirusową lub atypowym zapaleniem płuc, to temperatura najczęściej jest podniesiona nieznacznie, kaszel jest suchy, a objawom towarzyszy ból głowy i niekiedy również wysypka na skórze.

A jakich objawów zapalenia płuc można spodziewać się u niemowlęcia? Bardzo ważnym sygnałem alarmowym dla rodzica powinno być pojawienie się zasinienia wokół ust. To typowy objaw niedotlenienia, wymagający natychmiastowej opieki szpitalnej. Oprócz tego, niemowlę może być senne i apatyczne. Zdarzają się trudności z karmieniem. U niemowląt chorych na zapalenie płuc charakterystyczny jest przyspieszony oddech. Gorączka powyżej 38 stopni występuje rzadko. Zdarza się, że najpierw pojawia się zapalenie spojówek, a po kilku tygodniach dają znać o sobie inne symptomy – dzieje się tak w przypadku zarażenia chlamydiami (tzw. chlamydiowe zapalenie płuc).

Dużo trudniej postawić diagnozę, jeśli mamy do czynienia z zupełnie bezobjawowym zapaleniem płuc. Najczęściej jego podłożem jest zakażenie wirusowe, a chory nie odczuwa objawów typowych dla zakażenia dróg oddechowych. Pacjenci skarżą się m.in. na osłabienie, uczucie rozbicia, a także przewlekły kaszel o niedużym nasileniu. Choć choroba przebiega bez charakterystycznych objawów, to nieleczona może doprowadzić do poważnego uszkodzenia płuc. Diagnozę udaje się postawić najczęściej dopiero po wykonaniu zdjęcia RTG klatki piersiowej lub dzięki badaniu tomografem komputerowym.

Zapalenie płuc u dziecka – leczenie

W przypadku dzieci rozróżnienie, czy mamy do czynienia z chorobą o podłożu bakteryjnym, czy wirusowym jest trudne. Ocena etiologii choroby na podstawie obrazu klinicznego i radiologicznego po prostu nie jest wiarygodna. Dlatego zazwyczaj stosuje się antybiotyki dobrane stosownie do wieku i stanu pacjenta. Dzięki antybiotykoterapii można złagodzić przebieg zapalenia płuc, skrócić czas choroby i zmniejszyć ryzyko powikłań.

Oprócz antybiotyków zalecane jest leczenie objawowe. Zależnie od przebiegu zapalenia płuc, podaje się środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, oczywiście dobrane do wagi i wieku dziecka. Można też stosować preparaty ułatwiające odkrztuszanie wydzieliny. Pomocne mogą się okazać nebulizacje.

O czym jeszcze należy pamiętać, żeby leczenie zapalenia płuc było skuteczne? Przede wszystkim zadbajmy o prawidłową temperaturę (ok. 19 stopni Celsjusza) i wilgotność powietrza w pomieszczeniu, w którym przebywa dziecko. Jednym z objawów choroby jest katar, więc trzeba pamiętać o regularnym oczyszczaniu nosa. Ważne jest odpowiednie nawodnienie organizmu.

W szpitalu leki podawane są dożylnie. Zdarza się, że gdy dziecko ma zapalenie płuc, dochodzi do poważnych trudności z oddychaniem. Rozwiązaniem jest wtedy tlenoterapia.

Zapalenie płuc może być szczególnie niebezpieczne dla małych dzieci, zwłaszcza noworodków, głównie dla wcześniaków i maluchów poddawanych po narodzinach intubacji. U noworodków zapalenie płuc może rozwinąć się w ciągu kilku godzin od narodzin i wówczas można podejrzewać sepsę, która często rozpoczyna się właśnie w płucach. Lekarz decyduje wtedy o wykonaniu odpowiednich badań, ale niezależnie od ich wyniku, może podać taki antybiotyk, który działa zarówno na sepsę, jak i zapalenie płuc.

Rodzicom opiekującym się chorym dzieckiem nasuwa się pytanie, ile czasu potrzeba na wyleczenie zapalenia płuc? Dużo zależy od indywidualnych predyspozycji pacjenta i przyczyn choroby. Przyjmuje się jednak, że zapalenie płuc leczy się około 2 tygodni.

Kiedy skonsultować się z lekarzem?

Z pediatrą należy skonsultować się zawsze, jeśli podejrzewamy, że u dziecka rozwija się zapalenie płuc. Rodzica powinny zaniepokoić wspomniane już wcześniej objawy, takie jak kaszel, gorączka, trudności w oddychaniu, apatia, senność i osłabienie. Czasem choroba ma łagodny przebieg i mały pacjent może być leczony w warunkach domowych, czasem konieczna może okazać się hospitalizacja. Konsekwencje nieleczonego zapalenia płuc są bardzo niebezpieczne. Wśród powikłań wymienia się wysiękowe zapalenie opłucnej, ropień płuca czy martwicze zapalenie płuc.

Leczenia zapalenia płuc w szpitalu wymagają najcięższe przypadki. Wskazaniami do hospitalizacji mogą być m.in: niewydolność krążenia, wysokie tętno, zaburzenia świadomości, drgawki, astma czy wady serca. Ważny jest też wiek pacjenta. Leczenie zapalenia płuc w warunkach szpitalnych stosowane jest często u małych dzieci, poniżej 6. miesiąca życia.

Jeśli dziecko jest leczone w domu, a mimo to typowe objawy zapalenia płuc nie ustępują w ciągu 48-72 godzin lub, co gorsza, nasilają się, należy bezwzględnie zasięgnąć pomocy lekarskiej.

Profilaktyka zapalenia płuc u dzieci

Czy zapalenia płuc u dzieci można uniknąć? Jest to trudne, z uwagi na to, że młodziutkie organizmy są podatne na różne zakażenia, ale oczywiście warto wprowadzić świadomą profilaktykę. Przede wszystkim, podatność na zapalenie płuc ograniczają szczepienia przeciwko Haemophilus influenzae, pneumokokom, grypie i COVID-19.

Odporność dziecka można wzmocnić, stosując różne naturalne środki, zwłaszcza w okresach większej zachorowalności na zapalenie płuc. Przydatne będą: czosnek, cytryna, imbir, maliny, kwiat lipy, a dla dzieci powyżej pierwszego roku życia, miód. Istotna jest też odpowiednia higiena. Regularne mycie rąk, unikanie osób, które mogą nosicielami choroby, ochrona przed zmianami temperatury, nieprzegrzewanie pomieszczeń i częste przebywanie na świeżym powietrzu. Wśród podstaw profilaktyki zapalenia płuc wymienić należy unikanie palenia papierosów w obecności dziecka i nienarażanie jego dróg oddechowych na inne czynniki drażniące, takie jak środki chemiczne, smog i alergeny.