Utrudnia, a nawet uniemożliwia normalne funkcjonowanie. Dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych, a jego przyczyną nie jest żadna choroba organiczna. Kaszel psychogenny, bo o nim mowa, ma podłoże emocjonalne. Jak go rozpoznać? Czy niektóre osoby są szczególnie narażone na ten rodzaj kaszlu? Jak można leczyć kaszel psychogenny?

Co to jest kaszel psychogenny i jakie są jego przyczyny?

Kaszel psychogenny związany jest z zaburzeniami na tle nerwowym. To jeden z rodzajów kaszlu przewlekłego, czyli takiego, który utrzymuje się codziennie przez ponad 4 tygodnie u dziecka i przez ponad 8 tygodni u dorosłych.

Przyczyną kaszlu psychogennego nie są jednak problemy natury fizjologicznej, a zaburzenia somatyzacyjne. Oznacza to, że kaszlu psychogennego nie wywołuje żadna choroba somatyczna. Związany jest z reakcją na stres, zaburzeniami lękowymi albo zaburzeniami osobowości.

Kaszel psychogenny, zwany też idiopatycznym, to kaszel suchy, uporczywy, szczekający. Taki kaszel pojawia się pod wpływem czynników, które budzą u pacjenta silne emocje. Może być to stres związany z pójściem do szkoły, trudnymi sytuacjami w pracy, problemami rodzinnymi czy przywoływaniem przykrych wspomnień. Mówi się, że na kaszel psychogenny szczególnie narażeni są ludzie wrażliwi. Tak naprawdę to sprawa bardzo indywidualna. Problem kaszlu psychogennego występuje w każdej grupie wiekowej, z wyjątkiem bardzo małych dzieci. Częściej jednak pojawia się u kobiet niż u mężczyzn oraz wśród dzieci niż dorosłych.

Jak wiadomo, kaszel definiujemy jako reakcję obronną organizmu. Dzięki niemu do naszych dróg oddechowych nie dostają się ciała obce. Kaszel psychogenny to też pewnego rodzaju mechanizm obronny. Człowiek, który nieświadomie wypiera trudne czy traumatyczne sytuacje, przekształca je w fizyczne objawy, takie jak np. bóle klatki piersiowej, bóle brzucha, głowy, mdłości czy właśnie przewlekły suchy kaszel.

Jak rozpoznać kaszel na tle nerwowym?

Kaszel jest bardzo powszechną dolegliwością. To jeden z pierwszych sygnałów, że w naszym organizmie rozwija się infekcja. Choć bywa męczący, zazwyczaj nie budzi niepokoju. Jeśli jednak objawy kaszlu długo nie ustępują, zaczynamy podejrzewać, że kaszel związany jest z poważniejszą niż zwykłe przeziębienie chorobą.

U dzieci wśród najczęstszych przyczyn przewlekłego kaszlu wymienia się przewlekające się bakteryjne zapalenie oskrzeli. U dorosłych bardziej typowe są refluks żołądkowo-przełykowy, astma i zespół kaszlu z górnych dróg oddechowych.

Osoby cierpiące na kaszel psychogenny zazwyczaj czeka długa ścieżka diagnostyczna. Ten typ kaszlu rozpoznaje się bowiem poprzez wykluczenie innych chorób. Diagnoza kaszlu psychogennego opiera się na wywiadzie z pacjentem i wielu badaniach, m.in. morfologii krwi, CRP, prześwietleniu klatki piersiowej, spirometrii, badaniach kardiologicznych, gastroskopii, testach alergicznych, badaniach wycinka pobranego z płuc…

Co prawda, istnieje kilka charakterystycznych cech kaszlu na tle nerwowym, ale nie są one wystarczającym kryterium do diagnostyki. Kaszel ma dziwny, dudniący dźwięk. Towarzyszy mu łaskotanie w gardle. Uporczywe objawy kaszlu są zauważalne w dzień, a ustępują w nocy, ale podobnie jest np. przy chorobie refluksowej.

Diagnostyka problemu kaszlu psychogennego stanowi duże wyzwanie dla lekarza. Oprócz chorób układu oddechowego, układu krążenia, układu pokarmowego, trzeba wykluczyć nowotwory, kaszel wynikający ze stosowania leków i choroby układu nerwowego: zespół Tourette’a, a także kaszel w formie tików u osób z autyzmem czy zespołem Aspergera.

Nie zawsze pacjent potrafi powiązać reakcję fizyczną organizmu w postaci męczącego kaszlu z jakimś stresogennym wydarzeniem. Kaszel psychogenny ma to do siebie, że może być manifestacją nieuświadomionych emocji, a nawet zaburzeń na tle seksualnym. Granice wytrzymałości psychicznej to u każdego człowieka sprawa bardzo indywidualna. Sytuacje, z którymi jedni bez problemu sobie radzą, u innych mogą wywoływać duże emocje i spowodować wystąpienie objawów kaszlu. Za powstaniem nerwowego kaszlu przewlekłego stoją więc zarówno traumatyczne przeżycia, jak i silny gniew, obecność osoby, która budzi niepokój (np. nauczyciela, rodzica, partnera), jak i pozornie błahe sprawy, takie jak zaprezentowanie pracy domowej na forum klasy. Kaszel psychogenny bywa  też objawem chorób takich jak depresja, zaburzenia osobowości, nerwica.

Nasilenie kaszlu może następować tylko w określonych, stresogennych sytuacjach, albo uniemożliwiać normalne codzienne funkcjonowanie. Kaszel zazwyczaj nie występuje, gdy pacjent robi coś, co sprawia mu przyjemność, np. gdy dziecko ogląda bajkę.

Bywa, że kaszel psychogenny jest postrzegany przez otoczenie pacjenta jako chęć zwrócenia na siebie uwagi czy próba manipulacji. To bardzo krzywdzące i płytkie rozumienie problemu. Dla chorego potrzeba uwagi najbliższych, a strach przed odrzuceniem i poczucie osamotnienia to realne problemy.

Tak jak była mowa wcześniej, przyczyn przewlekłego kaszlu psychogennego może być mnóstwo: od silnego pobudzenia emocjonalnego po postawę wycofania, ograniczenia relacji interpersonalnych. O ile dorośli zazwyczaj łatwiej uświadamiają sobie, co wywołało problem kaszlu przewlekłego, o tyle trudno wymagać od dzieci, żeby umiały nazwać swoje emocje. Stąd duża rola najbliższych, którzy powinni przyjrzeć się dziecku zwłaszcza pod kątem:

• Problemów w szkole lub przedszkolu – objawy kaszlu psychogennego mogą być związane z fobią szkolną. Dziecko cierpiące na uporczywy suchy kaszel jest zwalniane z lekcji, dzięki czemu unika sytuacji budzących niepokój. Nie można tego utożsamiać z udawaniem: dziecko kumuluje problemy, nie radzi sobie ze szkolnym stresem, w wyniku czego organizm reaguje pokasływaniem.
• Relacji z rodzicami, rodzeństwem i najbliższym otoczeniem – to bardzo złożony problem. U dziecka przewlekły kaszel może pojawić się na skutek tak traumatycznej sytuacji jak śmierć członka rodziny, molestowanie seksualne, przemoc, ale nawet zbytniej kontroli rodzicielskiej lub wręcz przeciwnie: zbyt małej uwagi opiekunów, spowodowanej na przykład przyjściem na świat rodzeństwa.

Leczenie kaszlu psychogennego

Kiedy lekarz odrzuci już fizyczne przyczyny występowania kaszlu, powinien odbyć pogłębiony wywiad z pacjentem. Nie zawsze konieczna jest od razu psychoterapia. Życzliwa, szczera rozmowa może uświadomić pacjentowi, że uporczywy kaszel występuje u niego na tle nerwowym.  Być może na tym etapie uda się powiązać występujące objawy kaszlu z jakimiś czynnikami stresogennymi i wystarczy, jeśli to możliwe, wyeliminować te czynniki z życia pacjenta.

Może się jednak okazać, że leczenia kaszlu psychogennego musi podjąć się psychiatra albo psycholog, który nie tylko pomoże zidentyfikować źródło stresu, ale zaproponuje odpowiednią terapię.  Objawy kaszlu mogą ustąpić po zastosowaniu technik relaksacyjnych albo leków.

Jeśli przewlekły kaszel psychogenny dotyczy dziecka, oprócz terapii, istotne jest wsparcie otoczenia. Dobrze jest poinformować opiekunów w szkole czy przedszkolu o tym, że dziecko jest w trakcie leczenia kaszlu na tle nerwowym i poprosić o wyrozumiałość i stworzenie takich warunków, które nie będą stresogenne. Występowanie kaszlu psychogennego z jednej strony jest manifestacją problemów emocjonalnych u pacjenta, z drugiej zaś, wywołuje fizyczne dolegliwości w postaci przewlekłego stanu zapalnego błony śluzowej, przepukliny, zachłystowego zapalenia płuc i nietrzymania moczu. To błędne koło. Pozbycie się problemu kaszlu psychogennego uzależnione jest od pozbycia się jego przyczyny. W leczeniu samych objawów kaszlu psychogennego stosuje się preparaty hamujące odruch kaszlu i nawilżające śluzówkę. W ten sposób można zapobiec podrażnieniom błony śluzowej dróg oddechowych.