Infekcja wirusowa, bakteryjna, a może objaw przewlekłej choroby? Gdy u niemowlęcia występuje kaszel, oznacza to, że jego organizm broni się przed jakąś dolegliwością. Jak rozpoznać, czy maluch ma zwykłe przeziębienie czy to coś poważniejszego? Co można samemu podać dziecku na kaszel, a kiedy warto zasięgnąć porady lekarskiej?

Przyczyny kaszlu u niemowlaka

Najczęstszą przyczyną kaszlu u małych dzieci są infekcje górnych dróg oddechowych. W takim przypadku dziecko ma też katar i niewysoką gorączkę. Zazwyczaj objawy są łagodne i ustępują samoistnie.

Infekcje możemy podzielić na bakteryjne i wirusowe. Te pierwsze występują rzadko u niemowląt, ale ich konsekwencje są poważne. Kiedy bakterie atakują dolne drogi oddechowe, może dojść do zapalenia płuc.

Ostrą chorobą zakaźną dróg oddechowych wywołaną przez bakterie jest też krztusiec, potocznie zwany kokluszem. Na szczęście za sprawą szczepień ta choroba jest w Polsce rzadkością.

U małych dzieci najczęściej mamy do czynienia z infekcjami wirusowymi powodowanymi m.in. przez koronawirusy, rynowirusy czy wirusy grypy, którymi łatwo się zarazić. W takim przypadku oprócz kaszlu dziecko ma wodnisty katar. Spływająca wydzielina podrażnia śluzówkę gardła, które staje się zaczerwienione i obrzęknięte, a to wywołuje odruch kaszlu. Infekcji wirusowej towarzyszy podwyższona temperatura. Choroba może doprowadzić do wirusowego zapalenia płuc, które najczęściej jest powikłaniem po grypie.

Skoro mowa o koronawirusach, warto wspomnieć o SARS-CoV-2, który wywołuje COVID-19. Ta choroba także atakuje małe dzieci. Objawia się przede wszystkim kaszlem, któremu może towarzyszyć cała rzesza różnorodnych objawów: od wysokiej gorączki po biegunki i wymioty.

Gdy kaszel występuje po jedzeniu, może być oznaką refluksu. To stan, w którym treść żołądkowa cofa się do przełyku, czasem też do jamy ustnej. Refluks może z kolei prowadzić do zachłystowego zapalenia płuc, zwanego zespołem Mendelsona. Choroba ta ma różne przyczyny, także neurologiczne. Powstaje np. w efekcie upośledzenia odruchu kaszlu albo wady genetycznej tchawicy. W efekcie czynniki drażniące, takie jak treść żołądkowa, pokarm czy toksyny przedostają się do oskrzeli i płuc.

Wśród innych przyczyn kaszlu można wskazać alergię. Suchy kaszel może być objawem astmy, która dodatkowo wiąże się też z dusznością, a często z nocnymi napadami kaszlu.

Bardzo groźną dla niemowląt chorobą, manifestującą się całym szeregiem objawów ze strony układu oddechowego, jest mukowiscydoza. Cechuje ją występowanie przewlekłego mokrego kaszlu i odkrztuszanie gęstej, niekiedy ropnej, wydzieliny. U osób dotkniętych tą chorobą występuje nadmierna produkcja śluzu. Ma to wpływ nie tylko na nieprawidłowe funkcjonowanie dróg oddechowych, ale też innych narządów. Mukowiscydoza powoduje zaburzenia w rozwoju dziecka.

Alarmujący jest nagły kaszel, któremu mogą towarzyszyć wymioty, świsty oddechowe, sinienie skóry. To znak, że do dróg oddechowych dostało się ciało obce: kawałek pokarmu, guzik czy inny element, który powoduje problemy z oddychaniem.

Kaszel u niemowlaka – rodzaje

Na co należy zwrócić uwagę przy rozpoznawaniu kaszlu u dziecka?

Mokry kaszel, nazywany też wykrztuśnym lub produktywnym, jest najczęściej objawem infekcji dolnych dróg oddechowych. Odruch kaszlu jest bardzo potrzebny ­– pomaga organizmowi pozbyć się wydzieliny zalegającej w płucach czy oskrzelach. U niemowląt może być szczególnie męczący, bo małe dzieci nie potrafią jeszcze wypluć odkrztuszonej flegmy. Dochodzi przez to do wymiotów i bólu brzucha.

Brak wydzieliny oznacza kaszel suchy, inaczej zwany nieproduktywnym. Jego najczęstszą przyczyną są infekcje górnych dróg oddechowych, ale może powstać też w wyniku przewlekłych chorób, np. refluksu czy alegrii.

Gdy u dziecka przez 3 tygodnie występuje kaszel suchy, nazywamy go ostrym. Jeśli kaszel nie znika do 8. tygodni, mamy do czynienia z kaszlem podostrym, a gdy trwa powyżej tego okresu, z przewlekłym.

Kaszel u niemowląt – jak zapobiegać?

Mówiąc o tym, jak zapobiegać kaszlowi, pamiętajmy, że jest on tylko objawem. Alarmuje o mniej lub bardziej poważnej chorobie, a nie każdej przecież da się uniknąć – mukowiscydoza ma na przykład podłoże genetyczne.

Najczęściej jednak kaszel jest sygnałem infekcji, a przeziębieniu można przecież zapobiec. Jak? Trzeba wzmocnić odporność dziecka. Infekcje dróg oddechowych u małych dzieci mogą zdarzać się 6-8 razy w ciągu roku. Niemowlę ma jeszcze słabo wykształcony układ odpornościowy, więc podatność na choroby jest znacznie większa niż u starszych dzieci czy dorosłych. Oczywiście to tylko statystyka, każdy organizm jest inny, a odporność malucha można wzmocnić.

Przychodząc na świat, niemowlę ma pewien wrodzony poziom przeciwciał, a z każdym dniem życia, dzięki kontaktom z czynnikami zewnętrznymi, wytwarza odporność swoistą. Najcenniejszym źródłem przeciwciał jest oczywiście mleko matki. Dlatego wskazane jest zasięgnięcie osobistej porady pediatry w kwestii diety kobiety karmiącej. Może okazać się, konieczna będzie suplementacja, np. kwasu DHA, który znacznie zmniejsza ryzyko infekcji górnych dróg oddechowych u dziecka. Niemowlę po 6. miesiącu życia może przyjmować ten składnik nie tylko z mlekiem matki, ale i bezpośrednio z ryb morskich.

Nie od dziś wiadomo, że budulcem odporności jest witamina C. Małym dzieciom najlepiej podawać ją w formie kropelek, w dawce 24-40 mg na dobę.

Nieocenione w zapobieganiu infekcjom są codzienne spacery, podczas których dziecko styka się z różnymi drobnoustrojami. Każda pora roku jest dobra na przechadzkę z maluchem – chłodne powietrze hartuje, natomiast słoneczna pogoda to solidna dawka witaminy D. Małe dzieci często zasypiają w wózku na dworze. To także doskonały sposób na budowanie odporności, ponieważ podczas snu organizm lepiej się dotlenia.

Jeśli dziecko jest zdrowe i pogoda sprzyja, można wyjść na dwór już z kilkudniowym maluszkiem. Jesienią i zimą lepiej z pierwszym spacerem poczekać tydzień lub dwa i stopniowo wydłużać czas przebywania na zewnątrz. W razie wątpliwości, warto zasięgnąć porady lekarskiej.

Domowe sposoby na kaszel u niemowlaka

U starszych dzieci kaszel można leczyć wieloma babcinymi sposobami. W przypadku niemowląt należy podchodzić do domowych sposobów ostrożniej, ale na pewno z nich nie rezygnować, bo są łagodne i naturalne. 

Podstawą jest odpowiednie nawilżenie pomieszczenia, w którym przebywa maluch. To ważne, zwłaszcza jeśli dziecko ma suchy kaszel. Zimą sprawdzą się mokre ręczniki położone na kaloryferze, zawieszenie wilgotnych firanek i częste wietrzenie pokoju. Latem możemy ustawić w pomieszczeniu naczynia z wodą.

Nieocenione będą inhalacje. Mają same zalety: są bezpieczne dla małych dzieci, skuteczne i łatwe w przygotowaniu. Zależnie od użytego preparatu, mogą rozrzedzić zalegającą w oskrzelach wydzielinę i w ten sposób wspomóc leczenie kaszlu mokrego, albo nawilżyć śluzówki i przynieść ulgę w kaszlu suchym.

Warto mieć w domu nebulizator, ale jeśli go nie posiadamy, wystarczy nam miska z wrzącą wodą, do której dodajemy zioła (najlepiej rumianek) albo sól. Naczynie stawiamy w pomieszczeniu, w którym przebywa dziecko. Najlepiej, jeśli usiądziemy z nim jak najbliżej miski, zamkniemy okna i drzwi. Inhalacje można wykonywać 2-3 razy dziennie. Warto pamiętać o tym, żeby nie przesadzić z ilością soli, bo odniesiemy odwrotny efekt i tylko podrażnimy drogi oddechowe. Inhalacji nie powinno się wykonywać przed snem.

Domową metodą leczenia kaszlu, polecaną przez lekarzy, jest oklepywanie. Jak wykonać je prawidłowo? Układamy dziecko na swoich kolanach, tak, aby głowa była nieco niżej niż miednica. Oklepywanie zaczynamy delikatnie od dołu pleców, kierując się coraz wyżej, w okolice kręgosłupa i pod łopatki i stopniowo zwiększamy siłę uderzenia. Zabieg powinien trwać kilka minut. Wykonujemy go rytmicznie i energicznie. Aby nie sprawić małemu dziecku bólu, dłoń układamy w łódeczkę.

Zabieg wykonujemy regularnie trzy razy dziennie, nigdy nie po jedzeniu. Ważne jest, żeby pierwsze oklepywanie odbyło się rano. Pomoże to usunąć z dróg oddechowych nagromadzoną w nocy wydzielinę.

Gdy dziecko kaszle, powinno dużo pić. Jeśli niemowlę jest karmione piersią, powinno być przystawiane częściej. Jeżeli natomiast korzystamy z butelki, można podać dodatkowo wodę albo herbatę, np. z dzikiej róży (dla dzieci powyżej 4. miesiąca życia).

Kiedy kaszel u niemowlaka wymaga wizyty u lekarza?

Rodzice małych dzieci nie zawsze są w stanie trafnie ocenić stan zdrowia swojego podopiecznego, dlatego w razie jakiejkolwiek wątpliwości, lepiej zasięgnąć porady lekarskiej. Za kaszlem u niemowlaka mogą stać poważne choroby, a nawet z pozoru błahe infekcje dróg oddechowych bywają przyczyną zapalenia płuc, które trzeba leczyć w warunkach szpitalnych.

Te chorobę, podobnie jak zapalenie oskrzeli i oskrzelików, sygnalizuje mokry kaszel. Objawem, który powinien zaalarmować rodzica jest to, że kaszel nasilają się w pozycji leżącej.

Z wizytą u pediatry na pewno nie powinniśmy zwlekać, gdy infekcja, której towarzyszy gorączka, przedłuża się powyżej trzech dni. Pilnej konsultacji wymaga też ostry kaszel i taki, który się nasila, towarzyszy mu wysoka temperatura, a dziecko ma problemy z oddychaniem.

Zasięgnięcie porady lekarskiej jest też koniecznością, jeśli odnotowujemy u dziecka przewlekły kaszel. Może on oznaczać refluks, alergię albo inną poważną chorobę. Uzyskanie diagnozy jest kluczem do dalszego leczenia.

O czym jeszcze pamiętać przy kaszlu u niemowlaka?

To zrozumiałe, że kaszel u dziecka, zwłaszcza malutkiego, budzi niepokój rodziców. Warto jednak zdać sobie sprawę z tego, że przyczyna kaszlu może być bardzo banalna.

Od ok. 4 miesiąca życia niemowlę zaczyna ząbkować. Produkuje wtedy dużo śliny, która spływa do gardła, podrażnia śluzówkę i wywołuje odruch kaszlu, gdy dziecko leży na plecach.

Kaszel może być też skutkiem podrażnienia dróg oddechowych czynnikami zewnętrznymi. Niemowląt nie wolno narażać na wywołujące kaszel wdychanie dymu papierosowego, smogu, farb, lakierów i innych środków chemicznych.

Powinniśmy też pamiętać, aby na co dzień zadbać o odpowiednie nawilżenie i temperaturę pomieszczenia, w którym przebywa maluch. Nie powinniśmy więc ani zbytnio nagrzewać kaloryferów, ani przesadnie nie używać klimatyzacji. Jeśli decydujemy się na domowe sposoby leczenia kaszlu, dokładnie sprawdźmy, które zioła czy inne produkty są bezpieczne dla niemowląt. Niezależnie od przyczyny kaszlu, niewskazane są miód, szałwia czy, mięta. Trzeba wziąć też pod uwagę indywidualne predyspozycje dziecka, np. podatność na alergie, dlatego najlepszym wyjściem będzie zasięgnięcie osobistej porady u pediatry.